Te huataki i tō kaupapa whakahaumanu rākau taketake Starting your native tree restoration project

Te mana urungi

Ina tīmataria ai tō kaupapa, whakaarohia mehemea me whakarite he hanganga mana urungi. Mā te mana urungi e āwhina ki te whakarite i te rautaki me ngā mahere hei ārahi i te mahi ki runga i te whenua.

He whakaemi mātauranga

Me tīmata mā te kohi haere i ngā mōhiohio katoa mō te whenua. Me whakamahi i ngā wheako a ētahi atu, ka tika, me tono kupu āwhina hoki.

Tonoa he pūrongo utu-kore o tō koutou whenua Māori i te paetukutuku Tupu. Ko tā te pūrongo he:

• whakaatu kei hea te whenua
• whakaatu whakaahua ā-manu o te whenua
• whakamōhio atu i te taiao, te ōhanga, te āhuarangi hoki i te rohe e tū ai te whenua
• whakamōhio atu i ngā mōhiohio mō te oneone, te wai, te rōnaki, ngā otaota hoki, i te whenua.

Mehemea kei a koe ngā mōhiohio mō te whenua, me whai whakaaro:

• ki ngā whakaarotau whakahaumanu mō te whenua
• ka pēhea te whakatinana i aua mahi.

I tō mātou whārangi whakahaumanu ngahere, pānuihia ngā kōrero mō ngā mātāpono, ngā whakamahere me ngā mahi whakarite whāinga whakahaumanu ngahere.

Me tuku wā ki te tūhura i ngā matea o te whenua. Ka whāiti pea te mātauranga whakahaumanu. Me whakatau he aha ngā mahi tuatahi hei whakaoti, ā, he aha hoki ngā mea hei hoko.

Ki te whakatō rākau i te whenua, me mātua mōhio:

• ko ēhea ngā rākau tino pai mō te whenua
• me pēhea te whai tahua ki te whakatinana i tō kaupapa
• me pēhea te whakamahere, te whakatō ngahere.

He maha ngā rōpū hei toro atu māu. Me kōrero hoki pea ki ētahi atu rōpū iwi e whakahaere kaupapa ana pērā i tāu.

Te mārama ki ngā mōreareatanga

I mua i te tīmatatanga o tō kaupapa ngahere, tirohia he aha ngā ‘mōreareatanga’ ki tō koutou whenua. Me tautohu, me whakahaere i ngā mōreareatanga i mua i te whakapau kaha ki te whakahaumanu ngahere taketake. Mā te mōhio ki ngā pānga ki te whenua hei āwhina ki te manaaki i tō koutou whenua. Mā konā hoki e penapena moni ai.

Ko ētahi o ngā mōreareatanga pea ko ngā tarutaru pērā i te pāhau kōroua, ngā kīrehe honi rānei, pērā i te nanekoti.

Me whakapau moni pea ki ētahi take, hei tauira, te patu tarutaru rānei, te whakakore kīrearea rānei, i mua i te huri hei raru nui. Ki te kore, ka noho whakaraerae ngā wana tipu ka whakatōkia ki ngā mōreareatanga, me te aha, ka kore pea e ora.

Me whai kupu āwhina mō te whenua, me mōhio hoki ki hea whakapaua pūtea ai hei tiaki i te whenua.

Kei raro iho nei ētahi o ngā mahi me ngā mōreareatanga hei whakaarotanga i mua i te tīmata i tētahi kaupapa whakahaumanu.

Te whakatū taiapa

He kīrehe rānei i tō koutou whenua me aukati, me puri rānei? Mā ngā taiapa e whakahaumaru ngā kīrehe pāmu, ka mutu, ka aukati hoki i tā rātou kai i ngā wana tipu.

Ka hiahiatia hoki pea he taiapa hei aukati i ngā kīrearea mohowao, pērā i ngā hea, ngā rāpeti, ngā nanekoti hoki.

Ngā tarutaru

He tipu kōkuhu ngā tarutaru, e whakataetae ai ki ngā tipu taketake. Mehemea ka nui te kino o ngā tarutaru, ka tino raru te hauora o te pūnaha hauropi taketake, otirā o ngā tipu me ngā kīrehe o taua pūnaha hauropi.

Kia mōhio ai:

• Ko ēhea ngā tarutaru kei runga i te whenua?
• Ko ēhea ngā tarutaru kei tō rohe?
• He aha te ara pai hei patu i ngā tarutaru i te whenua.

Ko ngā tarutaru e tāmi ai i ngā tipu taketake, ko ngā tarutaru rānei ka tipu i te ātārangi, koirā ko ngā mea ka tino whakararu i te whenua. Koirā pea ngā momo me arotahi atu.

Mā ngā Kaunihera ā-Rohe e whakamōhio atu ko ēhea ngā kīrearea me mātua whakakore i tō rohe.

Ngā whenua ngāhorohoro

Āta tirohia te āhua, te oneone o te whenua i mua i te tīmatanga o te kaupapa. Mehemea he rākau i te whenua hei tango, ka noho whakaraerae pea te whenua ki te ngāhorohoro.

Ngā mate

Ka noho whakaraerae ngā rākau katoa ki ngā mate. Mehemea rānei he rākau i te whenua, e whakarite ana rānei ki te whakatō rākau, me mōhio he aha ngā tohu mate.

Te tono āwhina

Mā rau ringa e oti ai te mahi. He nui ngā mōhiotanga o nāianei mō ngā mahi whakahaumanu. Kaua e pōhēhē me tīmata mai i te tīmatanga rā anō o te kaupapa. Me ako, me whanake mai i ngā mahi a ētahi atu.

Ākina te whānau kia uru atu

Inā te nui o ngā painga ka hua mai i te whai wāhitanga o te whānau ki te whenua. Ka whai wāhi ki te tuku mātauranga mō te tiaki i te whenua, te whai oranga i te whenua, te whakahaumanu hoki i te ngahere.

Whakaarohia ētahi ara kia whai wāhi mai te whānau whānui ki te kaupapa. Me whakarite pea i tētahi rōpū pāhopori kia ngāwari ake ai tā rātou kite he aha ngā mahi e mahia ana. Mā konā e āwhina te whānau ki te tūhono mai, ki te tautoko i te kaupapa.

Ka taea rānei kia wātea ake ai te whenua ki te whānau? Hei tauira, mehemea ka noho tūhāhā te whenua i te wāhi e noho ai te whānau, ka taea te whakatū papa ki te whenua. Mā te pūngao kōmaru, mā te wai māori hoki e akiaki te whānau ki te noho atu.