Te auahatanga o te Māori Māori innovation
Mā te mātauranga e whai mōhiotanga ai ki ngā mahi taiao.
Mātauranga can help to inform your work with te taiao (the environment). Learn more about mātauranga.
He motuhake tō te Māori hononga ki te whenua. Koia e tūhono ai ki te whānau, e whai wāhi ai ki te whakatinana i te kaitiakitanga ki runga i te whenua, ka mutu, e rongo ai i te oranga me te whaitake.
Mā te hono ki te whenua me te mārama ki ngā tauwhitiwhiti i te taiao, e whai wāhi ai koe ki te auahatanga me te whakamahi i te mātauranga Māori hei painga mō te whenua.
Ko te Maramataka, koia ko te maramataka Māori. Kāore ia e whai i te maramataka Pākehā, ināhoki, kāore e whakamahia ngā marama ā-tau nei, engari ka hāngai kē ki ngā mata o te marama. Ka ahu mai i te taiao me ngā āhuatanga o te tai, ngā whetū, te whenua, te marama hoki. I whanake mai te Maramataka i tō te Māori mārama kehokeho ki te taiao me ngā panonitanga kaupeka o te tau.
Ka āta tirohia e te Maramataka ngā panonitanga o te taiao māori. Ehara i te mea ka whakamahia noa e te Māori, kua kitea hoki tōna uara e ngā kaipūtaiao puta i te ao. Kei roto i ngā kōrero tuku iho te mātauranga i waiho mai ai e ngā tūpuna hei ako i a tātou ngā āhuatanga o te taiao.
Nā te āta titiro ki te taiao i whanake ai te Maramataka hei ārahi i ngā mahi māori, pērā i te hī ika, te kohikohi kākano, te hauhake hoki. He ingoa tō ia pō, he kōrero hoki mō ngā mahi e tika ana mō ia rā. Ka ārahina ngā mahi e ngā mata o te marama me te ngao ka tukuna e ia mata o te marama.
E taea ana te whakamahi i te Maramataka hei whakatau hei āhea whakatō ai ngā rākau me te whakaoti i ētahi atu mahi mō tō ngahere.
Me āta titiro ki te taiao, koirā te wāhi tika hei tīmatanga. Tirohia ia mata o te marama, ā, arotakehia ō piropiro i aua pō. Tirohia ko ēhea ngā rā pai mō te whakatō tipu, ā, ko ēhea ngā rā pai mō te whakatā me te whakamahere.
Ko tētahi o ngā wā whakahirahira o te Maramataka ko Matariki.
Ko Matariki te tohu o te tau hou Māori, ā, koia te ingoa o te kāhui whetū e mōhiotia ana hoki ko Pleiades. Ka kitea te kāhui o Matariki i waenganui o te hōtoke, ia rā, ia rā ka mahuta, ka heke. Ko Matariki te whakarāpopototanga o ‘Ngā Mata o te Ariki Tāwhirimātea’, arā, ko ngā mata o te atua o te hau.
I puku te rae o Tāwhirimātea, te atua o te hau, i te wā i whakawehea ōna mātua, a Ranginui rāua ko Papatūānuku, e ōna tuākana, tēina. Ka porowhiua e ia ōna mata ki ngā rangi, me te aha, ka hua mai ko ngā whetū o Matariki.
Mohoa nei, e whakaarohia ana e ētahi ko Matariki te wā hei whakamihi i te hunga kua riro, otirā he tuku i ō rātou wairua kia whetūrangitia.
He tohu hoki a Matariki kia whakatōkia ētahi momo huawhenua, pērā i te kūmara. He wā hei whakanui, hei whakakotahi, hei tuku kōrero hoki.
Ahakoa he tikanga tāukiuki a te Māori, nō ngā tau tekau 1990 kātahi nei ka whakanuia whānuitia. Ināianei he hararei ā-motu a Matariki, ka whakanuia i Aotearoa i ia tau.
He wā pai hoki a Matariki hei kohikohi kai, hei tuku mātauranga. Mehemea e hiahia ana koe ki te whakatō rākau ki tō whenua, me tae atu pea ki tētahi taiopenga Matariki e aronui ana ki te ngahere kia mau ai ētahi akoranga hou. Me whakakotahi i te whānau kia tukuna ai ngā mātauranga, kia kōrerohia ai he aha ngā tipu ka whakatōkia, ā, kia tīmata ai te whakamahere.
Ka kauhau a Ahorangi Rangi Mātāmua o Tūhoe mō Matariki me te tātai arorangi. Whakarongo ki te pāhorangi o tētahi o ana kauhau i te paetukutuku o Te Papa.
Ko te rongoā he pūnaha whakaora tuku iho a te Māori e whakamahia ai ngā rākau rongoā, te mirimiri, te karakia anō hoki.
Ka whakamahia ngā rākau rongoā hei whakaora i te iwi. Ka whakaora i te whenua, ka mutu, ka tiaki i ngā rākau me ngā tipu o te ngahere.
He ara anō te rāhui hei tiaki i te taiao. Ka whakaritea he rāhui ina puta ai he take me whai wā te whenua, te ngahere, te awa, te moana rānei ki te whakaora anō i a ia.
Ko tā te rāhui he whakarite tikanga kia kaua te tangata e haere poka noa ki tētahi wāhi. I ētahi wā ka kuhu te tangata ki te whakatika i te raru, nāwai rā ka hē kē atu. Ko tā te rāhui he tuku wā ki te taiao hei whakaora i a ia anō.
Ko te mahi whenua he kaupapa e anga ai te titiro ki te pae tawhiti. Me mārama ki ngā tauwhitiwhiti ka ara ake kia pai ake ai te mauri o te whenua ka waiho mā ngā uri whakaheke.
Ko tā te mātauranga he whakarite arawātea ki te auahatanga. Mā te whai whakaaro ki ngā pānga pae tawhiti ki te whenua e kauparehia ai ngā whakakinotanga.
Tirohia ngā mahi a te hapori o Ruatāhuna ki te whakaora i ōna ngahere kia toitū ai.